Кандыдыт этнакасмалагічных навук альбо Гісторыя зноў супраць язычнікаў
Ведаеце, панове, час ад часу даводзіцца на такія рэчы, пасля якіх становіцца насамрэч крыўдна за беларускую навуку. Напрыклад, я ўжо здаўна прызвычаіўся да розных “чудзікаў”, што сталі ахвярамі адукацыі ў нашым Інстытуце культуры ці ў Пед. Універсітэце (адзін адраджальнік “залатых забабонаў” Янка Крук чаго варты!), але, зразумела, што спіс такіх “дзеячаў” можа быць значна больш разнастайным. Шмат такіх, маючых дачыненне да навукі, я знайшоў на шырока рэкламуемым зараз у Сеціве сайце “Цэнтра этнакасмалогіі “Крыўя”. Найперш, увогуле здзіўляе ўдзел тых, хто лічыць сябе прыналежным да навуковай супольнасці, у гэтым відавочна ангажаваным і па сутнасці прапагандысцка-ідэалагічным праэкце шавіністычнага кшталту. “Ідэнтычнасць”, якой яны “мусяць пільнавацца”, “сваё і чужое”, межы якога яны будуць “акрэсліваць” і “паганскія вераванні”, якія яны збіраюцца “рэкрэаваць” – такія пачатковыя ўстаноўкі, якія не абяцаюць анічога добрага для навучнасці ці нават для звычайнай чалавецкай шчырасці.

На сайце “Крыўі” першым артыкулам, на які я натрапіў, быў "Паганства і хрысціянства. Беларускі выпадак” Уладзіміра Лобача (артыкул, дарэчы стары, але, на шчасце, раней мне на вочы не трапляўся). Ён кандыдат гістарычных навук і пры тым выкладчык Полацкага ўніверсітэта, летась ён набіваўся мне ў апаненты ў пытанні пра вясковых чараўнікоў. Дык вось, такую лухту мне даводзілася бачыць вельмі рэдка! Апошні раз, дарэчы, гэта быў таксама лобачаў артыкул у мабыць вядомай камусьці фолькіш-агітцы “Druvis”, напісаны на узроўні, бадай горшым, чым у студэнтаў-першакурснікаў. Той артыкул быў пра дачыненні царквы і сялян у ХІХ-пач. ХХ ст., а гэты сп. Лобач зрабіў у выглядзе ці не панарамнага агляду гісторыі рэлігіі на Беларусі. Атрымалася, аднак, як тое звычайна ў яго бывае, бязглуздая кампіляцыя збольшага недарэчных урыўкаў, падагнаных пад загадзя вызначаную “звышзадачу” стварэння “порцыі” чорнага піару ў дачыненні да ўсіх формаў хрысціянства на Беларусі. Гэтая задача, здаецца, так захапіла сп. Лобача, што ў гэтым артыкуле, ён перасягнуў самога сябе паводле ўнутраных супярэчнасцяў. Перамяжоўваючы ў крыніцавай базе высновы “навуковых атэістаў” з лозунгамі французкіх “новых правых”, а летапісы з літаратурнымі творамі, Лобач яшчэ мог атрымаць “на выхадзе” нешта нармальнае, у горшым выпадку “арыгінальнае”, аднак бачна, што гістарычныя задачы хвалявалі яго меней за ўсё. Вось і атрымліваецца ў Лобача, што Хрышчэнне Русі было ў яго ці тое ў 989, ці ў 988 годзе, а князь Міндоўг прымае каталіцтва ў 1287 г., тады, калі ён ужо даўно адыйшоў на той свет. Апошняя “сенсацыя” абумоўлена, дарэчы, залішнім даверам сп. Лобача да шмат чым фантастычнай у першых сваіх частках “Хронікі…” Мацея Стрыйкоўскага, якую ён чамусці выбраў за асноўную крыніцу звестак аб раннім перыядзе гісторыі Вялікага княства Літоўскага. Зрэшты, гэта добра дэманструе “дасведчанасць” аўтара ў гістарыяграфіі. Яшчэ большыя, чым у датах, у Лобача разрывы і супярэчнасці ў інтэрпрэтацыях. Сцвярджаючы “светапоглядную некатэгарычнасць і рэлігійную цярпімасць” выяўленую у беларускім этнічным характары на працягу гісторыі і традыцыйна бязглузда супрацьпастаўляючы іх “аўтарытарнаму” хрысціянству (тут Лобач не пагрэбаваў нават і хлуснёй, выдаўшы за нейкую “формулу, прамоўленую Хрыстом” лозунг часоў грамадзянскай вайны ў Расіі 1918-1921 гг. “Хто не з намі – той супраць нас”), ён, тым не менш, інтрыгуе чытача ў тым, што тычыцца князя Ізяслава Ўладзіміравіча, сына Рагнеды: “Ці выпадкова, што князь-хрысталюбец, апынуўшыся ў Полацку, гэтак хутка памірае?”. Ох, сапраўды, як жа цяжка ў жыцці, калі хочаш адначасова выглядаць і па-сучаснаму ліберальна-талерантным, і па-паганску бязлітасным і ваяўнічым! Увогуле ж, калі ў вышэйпрыведзеным казусе сп. Лобач выкрыў, збольшага, уласную несумленнасць, дык што датычыць “неаўтарытарнасці” гістарычнага паганства, яе выдатна можна ўбачыць, напрыклад, з паведамленняў “Хронікі” Яна Длугаша, які, пішучы пра галоўнага паганскага святара ў прускай Ромуве, занатаваў, што “ягоныя наказы ўсе змушаныя былі паслухмяна выконваць пад пагрозай смяротнай кары”.
Сам сябе высек сп. Лобач яшчэ раз, калі ў адным месцы свайго опуса напісаў пра “зручнасць” хрысціянства “для рэжымаў накшталт гітлераўскага ці сталінскага”, а ў іншым – пра спробы надаць паганству статус дзяржаўнай рэлігіі ў першыя гады савецкай улады. Дык што там для чаго зручнае? Дарэчы, калі прыгадаць з’явы сталінскага часу (напрыклад, слынны культ уладнай асобы) ды прыкласці да іх лобачаўскі метад літаратурных паралеляў, дык выявіцца дакладнае падабенства нават не са спадарожнымі, а з неад’емнымі складовымі часткамі якраз паганскага культу. Што ж да гітлераўскага рэжыму, дык для любога дасведчанага чалавека, які не ўпершыню чуе такія назвы, як “Туле” ці “Анэнербе” і ведае ідэалогію эсэсаўскай эліты, ды і навогул усіх кіраўнікоў Трэцяга Райху з іхнім фанатызмам да “старажытных арыйцаў”, не застанецца сумніву, што ж насамрэч было для яго “зручнае”.
Не засталіся ў баку у лобачаўскім творы і такі бессаромны прапагандысцкі прыём, як падвоеныя стандарты. Гэтак, гісторыя аб віленскіх пакутніках Антоніі, Іаане і Яўстафіі, першы спіс жыція якіх адносіцца да XIV ст., падаецца сп. Лобачу “напаўмітычным выпадкам” (дарэчы, дзіўна, што прыметнік “напаўмітычны” ўжыты тут ужо ў адмоўным сэнсе, хаця ў гэтым жа артыкуле ён наракае,што пад уплывам хрысціянства міф перастаў успрымацца як праўда), а вось чыста літаратурнае гіпербалічнае ўхваленне Міколай Гусоўскім у “Песні пра зубра”князя Вітаўта (“Хлусіш!” – і хлус прызнаваўся, што сведчыць ілжыва”) чамусьці ўжо “цалкам верагодным”. Больш за тое, з гэтых пангерычных радкоў Лобач робіць выснову, што Вітаўт “на самай справе” мог валодаць “шэрагам якасцяў, уласцівых жрацу”. Зрэшты, яшчэ добра, што наш этнакасмолаг не адправіў Вітаўта, як Усяслава Полацкага, бегаць ваўком пад Цьмутаракань…
Увогуле, у выпадку з “Песняй пра зубра” Лобач раскрывае сябе майстрам канспіралагічнай рэканструкцыі тэкстаў. Паводле яго аказваецца, што “тая натуральнасць, з якой антычныя багі уключаныя ў дзею паэмы, пераконвае ў тым, што за грэцкімі ды рымскімі імёнамі хаваюцца мясцовыя багі”. Застаецца толькі здагадвацца, колькі “мясцовых багоў” схаваў у сваёй творчасці Аляксандар Сяргеевіч Пушкін, бо ў яго – бач ты! – нават Яўген Анегін валодае спадчынай “всевышней волею Зевеса”…
Але ж квінтэсэнцыяй лобачаўскай фантасмагорыі я ўсё ж лічу жудасную спробу разабрацца ў рэлігійнсці шляхты ВКЛ. Яе ён акрэслівае проста шэдэўральным сказам: “Напэўна, дахрысьціянскія элемэнты выяўляліся ў пабытовым, хатнім жыцьці (сьвяты, прыкметы, варажбіты й знахары пры двары і г. д.), бо афіцыйнае, дзяржаўнае жыцьцё Радзівілаў, Сапегаў, Хадкевічаў ды інш. вымагала выключнай „хрысьціянскасьці” (дарэчы, чаму апошняе слова напісана ў двукоссі, вядома, мабыць, аднаму Лобачу – Д.К.)”. Сапраўды, калі нічога падобнага на паганства адшукаць не ўдалося, дык можна і пафантазіраваць! Дарма, што сцверджанне, што хтосьці мог “вымагаць” у шляхціцаў “афіцыйнага хрысціянства” – па за межамі усялякае логікі, не кажучы ўжо пра падмацаванасць гістарычнымі крыніцамі. Хто ж быў той таямнічы “вымагацель”? Вялікі князь? А мо і сам папа рымскі? Давайце ўзгадаем, што шляхта ВКЛ была ў пытаннях рэлігіі досыць самастойнай і часьцяком нават апазіцыйнай і аднаму, і другому. Былі сярод яе і кальвіністы, і нават арыяне, аднак каб дайсці да адзначэння нават якога-небудзь Купалля – трэба мець лобачаўскую фантазію, каб дапусціць гэта. Зрэшты, можна было і не варажыць, а ўзяць у рукі, як тое не здолеў зрабіць сп. Лобач, якую-небудзь крыніцу асабістага паходжання (напрыклад, “Перэгрынацыю…” Мікалая Крыштафа Радзівіла), каб пераканацца ў цалкам шчырай і натуральнай веры ў Бога, якую не вытлумачыць ніякай савецка-дысідэнцкай трактоўкай кшталту неабходнасці мімікрыі перад уладамі.
Апафеозным працягам усяго гэтага тутэйшага “Кода да Вінчы” з’яўляецца, “бясспрэчнае” (sic!) сцверджанне аб “пэўным уплыве росквіту (!) паганства у грамадстве” на літоўскую шляхту. Забіць насмерць усе спрэчкі закліканы проста “убойны” аргумент што адзін з Радзівілаў, а менавіта вялікі гетман літоўскі Крыштаф Мікалай за вайсковыя поспехі меў мянушку “Пярун”. З ткім аргументам сапраўды не паспрачаешся, хаця б таму, што па ступені бязглуздасці ён адназначна пераўзыходзіць усе іншыя. Божухна, а якія ж тады былі “ўплывы грамадства”, калі літоўскі мітрапаліт Спірыдон (пастаўлены на мітраполію ў 1477 г.) меў мянушку “Сатана”? А падчас Міхала Казіміра Радзівіла “Рыбанькі”, пэўна, квітнелі нейкія акіянічныя культы… А ў часы “Пане Каханку” ўвогуле сорам што сказаць адбывалася… Казка за казкай, карацей!
Трэба сказаць, што лухта ў гэтым творы напісана, навогул, ці не ў кожным абзацы, і я апісаў тут толькі тое, што зусім ужо вымушала ці не падаць ад здзіўлення або ад смеху пад стол. Аўтар паказаў у ім сваю поўную заангажаванасць, у якой зусім патанула штосьці падобнае на гістарычныя веды. Дасведчанасць жа ў хрысціянскім веравучэнні ды і ўвогуле ў рэлігіязнаўстве ў сп. Лобача проста нулёвая. Усё ж збіраць па дзярэўнях бабкіны байкі – гэта адно, а вось рабіць з усіх навук адну вялікую бабкіну байку – зусім іншая і нявартая справа.
Дык вось жа, мне вельмі крыўдна, калі такія людзі носяць у нас навуковыя званні, якія яны потым з апломбам прэзентуюць у сваёй пабочнай ідэалагічная дзейнасці. Праўда, хапае аднаго такога артыкула, каб зразуець, што нічога супольнага ні з навукай, ні нават са звычайнай аб’ектыўнасцю такая дзейнасць не мае.